Ο επαγγελματίας ή ο φροντιστής παρατηρεί, μιμείται και ανταποκρίνεται στις συμπεριφορές του ατόμου, δημιουργώντας ένα περιβάλλον αποδοχής και επικοινωνιακής ασφάλειας.
Πρόκειται για μια προσέγγιση ευέλικτη, προσαρμοσμένη στις ανάγκες κάθε ατόμου, η οποία μπορεί να εφαρμοστεί από λογοθεραπευτές, εκπαιδευτικούς ειδικής αγωγής, ψυχολόγους αλλά και γονείς.
Η σημασία της έγκειται στο ότι προάγει τη κοινωνική επαφή, τη συναισθηματική σύνδεση και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ατόμων με επικοινωνιακές δυσκολίες.
Η μέθοδος σχεδιάστηκε για να βοηθήσει άτομα με σοβαρές δυσκολίες στην κοινωνική επικοινωνία να αναπτύξουν βασικές δεξιότητες αλληλεπίδρασης, όπως η βλεμματική επαφή, η κοινή προσοχή και η συναισθηματική ανταπόκριση.
Η φιλοσοφία της Εντατικής Αλληλεπίδρασης βασίζεται στη παρατήρηση των φυσικών τρόπων με τους οποίους αναπτύσσονται οι πρώτες μορφές επικοινωνίας μεταξύ βρεφών και φροντιστών. Ο ενήλικας ακολουθεί το ρυθμό, τις κινήσεις, τους ήχους και τις εκφράσεις του ατόμου, ανταποκρινόμενος με τρόπο που ενισχύει τη σύνδεση και την αμοιβαία συμμετοχή.
Δεν υπάρχουν προκαθορισμένοι στόχοι ή αυστηρές οδηγίες, αλλά μια ευέλικτη και εξατομικευμένη διαδικασία που ενθαρρύνει την αυθόρμητη επικοινωνία.
Σε αντίθεση με άλλες παρεμβάσεις που εστιάζουν στην εκμάθηση δεξιοτήτων μέσω διδασκαλίας ή ενίσχυσης, η Εντατική Αλληλεπίδραση προσεγγίζει την επικοινωνία ως μια σχέση και όχι ως καθήκον.
Η επιτυχία της δεν μετριέται από το πλήθος των λέξεων ή των πράξεων, αλλά από την ποιότητα της αλληλεπίδρασης και το βαθμό συναισθηματικής σύνδεσης. Έτσι, αποτελεί μια ουσιαστική και ανθρώπινη προσέγγιση που επαναφέρει την επικοινωνία στη βασική της διάσταση: τη σύνδεση μεταξύ δύο ανθρώπων.
Στο κέντρο μας η χρήση της μεθόδου φέρνει όλο και καλύτερα αποτελέσματα ιδιως στα παιδιά μικρότερης ηλικίας που λαμβάνουν πρόγραμμα πρώιμης παρέμβασης.
Σε ποιους απευθύνεται
Οι άνθρωποι στους οποίους απευθύνεται αυτή η μέθοδος προσέγγισης δεν αποτελούν ένα ομοιογενές σύνολο που μπορούμε εύκολα να αναγνωρίσουμε.
Υπάρχουν διάφοροι όροι που χαρακτηρίζουν τους ανθρώπους στους οποίους απευθύνεται η Εντατική αλληλεπίδραση: οι άνθρωποι που βρίσκονται στο προγλωσσικό στάδιο (δηλαδή χωρίς την ικανότητα του λόγου), οι άνθρωποι που είναι δύσκολο να προσεγγίσει κανείς (που προτιμούν να βρίσκονται μακριά από κάθε ανθρώπινη επαφή), άνθρωποι με πολλαπλές, σοβαρές και κάθε τύπου μαθησιακές δυσκολίες, άνθρωποι με διαταραχές αυτιστικού φάσματος (ιδιαίτερα εκείνοι με καθυστέρηση της ανάπτυξης).
Οι άνθρωποι αυτοί έχουν ως κοινό σημείο τις μειωμένες ικανότητες επικοινωνίας και κοινωνικοποίησης συνοδευόμενες παράλληλα από δυσκολίες στη μάθηση, κίνηση και συμπεριφορά.
Κοινό χαρακτηριστικό των ανθρώπων αυτών είναι οι περιορισμένες ικανότητες επικοινωνίας και κοινωνικοποίησης, που συχνά συνοδεύονται από δυσκολίες στη μάθηση, στην κινητικότητα και στη ρύθμιση της συμπεριφοράς.
Η Εντατική Αλληλεπίδραση προσφέρει σε αυτά τα άτομα έναν τρόπο να βιώσουν την επικοινωνία χωρίς πίεση ή απαιτήσεις, μέσα από τη συναισθηματική ανταπόκριση και την αλληλεπίδραση.
Γιατί είναι σημαντική
Είναι σημαντική γιατί στοχεύει στην ενίσχυση της κοινωνικής σύνδεσης, της προσοχής και της συναισθηματικής ασφάλειας, θέτοντας τα θεμέλια για την περαιτέρω ανάπτυξη επικοινωνιακών δεξιοτήτων και σχέσεων εμπιστοσύνης.
Ποιοι την εφαρμόζουν
Η μέθοδος μπορεί να εφαρμοστεί από λογοθεραπευτές, εκπαιδευτικούς, ψυχολόγους ή φροντιστές και γονείς, τόσο σε θεραπευτικά όσο και σε εκπαιδευτικά πλαίσια.
Τι Είναι η Εντατική Αλληλεπίδραση (Intensive Interaction)
Η Εντατική Αλληλεπίδραση (Intensive Interaction) είναι μια παιδοκεντρική και βιωματική προσέγγιση επικοινωνίας που αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1980 από τους ερευνητές και εκπαιδευτικοί Dave Hewett και Melanie Nind στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Βασίστηκε στις θεωρίες αναπτυξιακής ψυχολογίας. Μετά από τη παρατήρηση βρεφών, διαπιστώθηκε ότι η ανάπτυξη της επικοινωνίας επιτυγχάνεται κυρίως μέσα από αυθόρμητες και επαναλαμβανόμενες συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ μητέρας και παιδιού (θεωρία της προσκόλλησης “συναισθηματική εναρμόνιση”, John Bowlby).
Ετσι, οι Dave Hewett και Melanie Nind, παρατήρησαν ότι η καλύτερη βάση για να αναπτυχθεί η επικοινωνία είναι η σχέση. Εμπνεύστηκαν από τον τρόπο που τα μωρά επικοινωνούν με τους γονείς τους — μέσα από βλέμματα, χαμόγελα, ήχους και κινήσεις.
Η Εντατική Αλληλεπίδραση είναι ένας τρόπος επικοινωνίας που βοηθά άτομα με δυσκολίες στην επαφή και στην επικοινωνία να συνδεθούν επί της ουσίας με τους γύρω τους.
Πώς λειτουργεί η προσέγγιση
Στην Εντατική Αλληλεπίδραση, ο ενήλικας δεν καθοδηγεί το παιδί ούτε του ζητά να κάνει κάτι συγκεκριμένο. Ακολουθεί το ρυθμό του, παρατηρεί τι κάνει και προσπαθεί να συμμετέχει με τρόπο απλό και φυσικό — για παράδειγμα, μιμούμενος έναν ήχο ή μια κίνηση.
Μέσα από αυτό το “πήγαινε–έλα” της επικοινωνίας, το άτομο αρχίζει να απολαμβάνει την επαφή και να νιώθει πιο άνετα με τους ανθρώπους γύρω του.
Σε τι διαφέρει από άλλες παρεμβάσεις
Η διαφορά της Εντατικής Αλληλεπίδρασης από άλλες μεθόδους είναι ότι δεν στοχεύει στο να διδάξει δεξιότητες, αλλά στο να δημιουργήσει σχέση.
Δε βασίζεται σε κανόνες ή εντολές, αλλά στην αποδοχή και στο μοίρασμα στιγμών. Είναι μια ζεστή, ανθρώπινη προσέγγιση που μας θυμίζει ότι η επικοινωνία ξεκινά πάντα από τη σύνδεση.
Σε Ποια Άτομα Εφαρμόζεται
Η Εντατική Αλληλεπίδραση απευθύνεται σε άτομα που δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν ή να συνδεθούν με τους άλλους. Είναι μια προσέγγιση που μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους κάθε ηλικίας, με διαφορετικά είδη δυσκολιών.
Αυτισμός
Πολλά άτομα στο φάσμα του αυτισμού δυσκολεύονται να εκφραστούν ή να συμμετέχουν σε κοινωνικές καταστάσεις.
Η Εντατική Αλληλεπίδραση (Ε.Α) τους δίνει τη δυνατότητα να επικοινωνήσουν με τρόπους που τους είναι φυσικοί – μέσα από κινήσεις, βλέμματα, ήχους και παιχνίδι. Με τον καιρό, χτίζεται εμπιστοσύνη και το άτομο αρχίζει να αλληλεπιδρά πιο άνετα. Η λογική της μεθόδου βασίζεται στην αντίληψη ότι χρειάζεται να προσεγγίσουμε πρώτα εμείς το άτομο που δυσκολευεται για να μας πλησιάσει με τη σειρά του.
Για παράδειγμα, απόσυρουμε όλα τα αντικείμενα μέσα στο χώρο ώστε να αποφευχθεί η προσκόλληση σε αυτά και ενισχύουμε την επαφή με το παιδί σώμα με σώμα, πρόσωπο με πρόσωπο.
Νοητική αναπηρία
Σε άτομα με νοητική αναπηρία, η μέθοδος βοηθά στη βελτίωση της προσοχής, της κοινωνικής συμμετοχής και της συναισθηματικής επαφής.
Η απλότητα και η ευελιξία της την κάνουν κατάλληλη για κάθε επίπεδο λειτουργικότητας. Είναι, λοιπόν, πιο αποτελεσματική σε άτομα που υστερούν νοητικά εφόσον λειτουργει εξατομικευμένα και ακολουθεί το ρυθμό και τις δυνατότητες του κάθε παιδιού.
Παιδιά χωρίς λόγο
Για παιδιά που δεν έχουν ακόμα αναπτύξει λόγο, η Εντατική Αλληλεπίδραση προσφέρει έναν φυσικό τρόπο επικοινωνίας χωρίς πίεση. Το παιδί μαθαίνει ότι μπορεί να «μιλήσει» και να επικοινωνήσει με κινήσεις, βλέμματα ή ήχους, και να γίνει αντιληπτό με αυτό το τρόπο. Ενήλικες με αναπτυξιακές διαταραχές
Η μέθοδος επινοήθηκε στον πυρήνας της κυρίως για τα πρώιμα αναπτυξιακά στάδια του παιδιού προκειμένου να ενισχυθεί το επικοινωνιακό κίνητρο όταν δεν εμφανίζεται αυθόρμητα.
Ωστόσο σε κάποιες περιπτώσεις ενηλίκων θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη διατήρηση επικοινωνιακών δεξιοτήτων όταν δυσκολεύονται να συμμετέχουν κοινωνικά. Μέσα από ήρεμες, επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις, αποκτούν περισσότερη αυτοπεποίθηση και απολαμβάνουν ξανά την επικοινωνία.
Ποιες Δεξιότητες Αναπτύσσονται Μέσα από την Εντατική Αλληλεπίδραση
Η Εντατική Αλληλεπίδραση βοηθά το άτομο να αναπτύξει βασικές αλλά πολύ σημαντικές δεξιότητες επικοινωνίας και κοινωνικής επαφής. Δεν στοχεύει στο να μάθει το παιδί να μιλά ή να εκτελεί συγκεκριμένες εντολές, αλλά στο να το βοηθήσει να απολαμβάνει την επαφή με τον άλλον και να επικοινωνεί με τρόπους που του είναι φυσικοί.
Γι αυτό και εστιάζει στην αλληλεπίδραση μεταξύ δύο ατόμων και όχι στην επαφή ή χρήση με αντικείμενα.
- Βλεμματική επαφή
Επαφή με το βλέμμα – το άτομο αρχίζει να κοιτά τον άλλον στα μάτια και να αναγνωρίζει ότι η επικοινωνία συμβαίνει μέσα από το βλέμμα. - Προσοχή και κοινή εστίαση – μαθαίνει να παρακολουθεί τι κάνει ο άλλος και να συμμετέχει στη δραστηριότητα.
- Ανταλλαγή και αμοιβαιότητα – μέσα από τη μίμηση και τον κώδικα της επικοινωνίας, καταλαβαίνει ότι οι σχέσεις βασίζονται στη συνεργασία.
- Έκφραση συναισθημάτων – το άτομο εκφράζει χαρά, ενδιαφέρον ή ενθουσιασμό και συνδέεται συναισθηματικά με τον άλλον.
- Ανάπτυξη εμπιστοσύνης και αυτοπεποίθησης – νιώθει ότι γίνεται αποδεκτό όπως είναι, χωρίς πίεση ή αξιολόγηση.
Όλες αυτές οι δεξιότητες αποτελούν τη βάση για κάθε μορφή επικοινωνίας. Όταν το άτομο αισθάνεται ασφάλεια, αποδοχή και χαρά μέσα στην αλληλεπίδραση, τότε ανοίγει ο δρόμος για να αναπτυχθεί και ο λόγος.
Πώς Εφαρμόζεται στην Πράξη
Πριν από την εφαρμογή της μεθόδου φροντίζουμε κάθε φορά την κατάλληλη διαμόρφωση του χώρου.
Προτιμάμε τα ήσυχα χρώματα που περιορίζουν τη διάσπαση, χρησιμοποιούμε μαλακά δάπεδα, όπως στρώματα, ταταμι, μαξιλάρια ή πουφ ωστε να διευκολύνεται η σωματική και η οπτική επαφή με το παιδί (να έρθουμε στο ύψος του).
Ελαχιστοποιούμε τα αντικείμενα που τραβούν τη προσοχή του παιδιού ώστε να ενισχυθεί η προσοχή στο σύντροφο επικοινωνίας (ενήλικας, θεραπευτής, γονέας, κτλ). Τέλος ο φωτισμός και ο ήχος πρεπει να είναι να είναι ήσυχοι.
Τα 4 βασικά βήματα είναι η παρατήρηση, η μίμηση, η αναμονή και η επανάληψη.
- Παρατήρηση: για οποιαδήποτε θεραπευτική παρέμβαση απαιτείται η παρατήρηση του παιδιού/ατόμου. Παρατηρώντας τη στάση, τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις του παιδιού μέσα σε μια κενή αίθουσα χωρίς ερεθίσματα, ερμηνεύεις αντίστοιχα τις επιθυμίες, ανάγκες, συναισθήματα ή ενοχλήσεις κτλ.
- Μίμηση: Δεν είναι μία απλή αντιγραφή της συμπεριφοράς αλλά μία συνειδητή πράξη επικοινωνίας. Το ίδιο το παιδί/άτομο οδηγεί την αλληλεπίδραση. Ο θεραπευτής μιμείται τους ήχους, τις κινήσεις και τις εκφράσεις του χωρίς να επιβάλλει κάποια συγκεκριμένη δραστηριότητα ή κάποιο στόχο. Οποιαδήποτε συμπεριφορά αντιμετωπίζεται ως πιθανή επικοινωνιακή πράξη.
- Αναμονή: Πρόκειται για ένα από τα πιο ουσιαστικά και απαιτητικά βήματα της Ε.Α.. Δεν πρόκειται για μία παθητική στάση αλλά για μία ενεργή παρουσία. Ο θεραπευτής σταματά να ενεργεί και να μιμείται το παιδί, του δίνει τον χρόνο να επεξεργαστεί, να αφομοιώσει την αλληλεπίδραση και αφήνει χώρο για πρωτοβουλία. Ουσιαστικά αυτό το στάδιο μετατρέπει την επικοινωνία από αντίδραση σε “διάλογο”.
- Επανάληψη: Δημιουργεί ασφάλεια, προβλεψιμότητα και δίνει νόημα στην αλληλεπίδραση. Ο θεραπευτής επαναλαμβάνει ήχους ή κινήσεις που έχουν ήδη εμφανιστεί, διατηρεί σταθερά “μοτίβα” επικοινωνίας και με αυτό τον τρόπο το παιδί/ άτομο προβλέπει τι θα συμβεί
Παραδείγματα από καθημερινές στιγμές.
- Το παιδί κάνει έναν συγκεκριμένο ήχο. Ο θεραπευτής τον επαναλαμβάνει. Περιμένει. Το παιδί επαναλαμβάνει τον ήχο ξανά.
Με αυτό τον τρόπο χτίζεται ένας κύκλος επικοινωνίας και το παιδί εμπλέκεται πιο ενεργά.
- Το παιδί χτυπά το μολύβι στο θρανίο. Ο εκπαιδευτικός πλησιάζει χωρίς να διορθώσει την συμπεριφορά. Ο εκπαιδευτικός χτυπά ελαφρά το δικό του μολύβι στο θρανίο, μετά σταματά και περιμένει. Ο μαθητής επαναλαμβάνει.
Με αυτό τον τρόπο επιτυγχάνεται μία έναρξη κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Ο ρόλος του ενήλικα
Στην Εντατική αλληλεπίδραση ο ενήλικας δεν λειτουργεί σαν δάσκαλος ή σαν “ελεγκτής” της συμπεριφοράς, αλλά σαν ένας διαθέσιμος σύντροφος επικοινωνίας.
Ο ρόλος του είναι σημαντικός γιατί η ποιότητα της σχέσης που δημιουργείται είναι η βάση για κάθε μορφή μάθησης.
Ο ενήλικας μέσα από την παρατήρηση, τη μίμηση, την αναμονή και την επανάληψη δημιουργεί ένα κλίμα αμοιβαιότητας, ακολουθώντας την πρωτοβουλία του παιδιού.
Εντατική Αλληλεπίδραση και Άλλα Πλαίσια
Η Εντατική αλληλεπίδραση στοχεύει στην ανάπτυξη επικοινωνιακών και κοινωνικών δεξιοτήτων. Στον αυτισμό έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς βασίζεται στην ακολουθία πρωτοβουλιών του παιδιού και όχι στην επιβολή συγκεκριμένων στόχων, ενισχύοντας με αυτό τον τρόπο το επικοινωνιακό κίνητρο.
Στην ΔΕΠ-Υ η συγκεκριμένη προσέγγιση μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη δεξιοτήτων αυτορρύθμισης και διατήρησης προσοχής, αφού η αλληλεπίδραση είναι άμεση και βασισμένη στα ενδιαφέροντα του παιδιού, μειώνοντας με αυτό τον τρόπο την γνωστική ή την συναισθηματική υπερφόρτωση.
Τέλος, η Εντατική Αλληλεπίδραση μπορεί να είναι βοηθητική ακόμα και σε άτομα με δυσκολίες αισθητηριακής επεξεργασίας, αφού προσαρμόζεται στο αισθητηριακό προφίλ του κάθε παιδιού.
Η ένταση της φωνής, οι κινήσεις και ο ρυθμός προσαρμόζονται ανάλογα με το παιδί και έτσι καταφέρνει να ανταποκρίνεται καλύτερα, να διατηρει το κατάλληλο επίπεδο διέγερσης και να οργανώνει με καταλληλότερο τρόπο τις αισθητηριακές πληροφορίες που δέχεται από το περιβάλλον.
Η συγκεκριμένη μέθοδος δεν λειτουργεί “ανταγωνιστικά” ως προς τις υπόλοιπες μεθόδους αλλά ως απαρχή, αφού ενισχύει μία σχέση εμπιστοσύνης, η οποία αποτελεί βασική προυπόθεση για οποιαδήποτε παρέμβαση είτε εκπαιδευτική είτε θεραπευτική.
Συμπεράσματα
Η Εντατική Αλληλεπίδραση είναι μία απλή μέθοδος στην εφαρμογή της, αλλά παράλληλα εξαιρετικά ωφέλιμη για άτομα με αναπτυξιακές δυσκολίες, αφού εστιάζει στην οικοδόμηση της σχέσης και στην ενίσχυση των κοινωνικών και επικοινωνιακών δεξιοτήτων.
Τα οφέλη για το παιδί περιλαμβάνουν την ενίσχυση του επικοινωνιακού κινήτρου και της αυθόρμητης επικοινωνίας, μέσω της κοινής προσοχής, της εξωλεκτικής επικοινωνίας και της εναλλαγής ρόλων.
Παράλληλα, βοηθάει στην μείωση του άγχους και ενισχύει την πρωτοβουλία. Το άτομο οδηγεί την αλληλεπίδραση και οι αντιδράσεις του αναγνωρίζονται ως επικοινωνιακά βήματα.
Για τον γονέα/ φροντιστή η Εντατική Αλληλεπίδραση προσφέρει ένα ευέλικτο τρόπο παρέμβασης, που μπορεί να εφαρμοστεί στην καθημερινότητα, βελτιώνοντας την ποιότητα της μεταξύ τους σχέσης, χωρίς το άγχος της επίδοσης και της επίτευξης στόχων.
Συνολικά, η μέθοδος αποτελεί μία ανθρωποκεντρική προσέγγιση που συμβάλλει ουσιαστικά στην συνολική ανάπτυξη του παιδιού.
